LIGJET E BIZNESIT
Tre shkencëtarë që arritën të përdorin dritën për të kontrolluar qelizat nervore fituan Çmimin Nobel 2026 në Fiziologji ose Mjekësi, për një zbulim që ka ndryshuar mënyrën se si studiohet truri dhe qarqet e tij.
Amerikani Karl Deisseroth dhe gjermanët Peter Hegemann dhe Georg Nagel u shpallën fitues të hënën për “zbulimet e tyre mbi kanalet jonike të aktivizuara nga drita dhe optogjenetikën”, njoftoi Asambleja Nobel pranë Institutit Karolinska në Stokholm.
Zbulimi u dha studiuesve një mjet që vetëm pak dekada më parë dukej i paarritshëm: mundësinë për të aktivizuar ose çaktivizuar qeliza të caktuara nervore në një tru të gjallë, thjesht duke përdorur impulse drite.
Teknika, e njohur si optogjenetikë, funksionon si një lloj “çelësi drite” për neuronet. Ajo u lejon shkencëtarëve të zgjedhin grupe shumë të caktuara qelizash nervore, t’i ndezin ose fikjnë ato dhe më pas të shohin se si ndryshojnë sjellja, kujtesa, emocionet apo lëvizja.
Rruga drejt këtij zbulimi nisi jo nga truri i njeriut, por nga një algë njëqelizore. Hegemann dhe Nagel studiuan Chlamydomonas, një organizëm që lëviz në drejtim të dritës, dhe identifikuan proteina të ndjeshme ndaj saj, të quajtura channelrhodopsins. Kur mbi këto proteina bie dritë, ato hapin kanale në membranën e qelizës dhe lejojnë kalimin e joneve, duke krijuar një sinjal elektrik.
🎙️ Podcast “Money Hour” | Fast News Economy
🏛️ LIGJET E BIZNESIT–Ligji në Kohë Reale për Biznesin Modern
Ajo që e bëri zbulimin veçanërisht të fuqishëm ishte fakti se këto proteina mund të vendoseshin edhe në qeliza të tjera, duke i bërë ato të ndjeshme ndaj dritës.
Deisseroth e çoi këtë mekanizëm në neuroshkencë. Në vitin 2005, ekipi i tij tregoi se neuronet ku ishte futur gjeni përkatës mund të aktivizoheshin me dritë blu. Nga aty lindi një metodë që sot përdoret gjerësisht në laboratorët e neuroshkencës.
“Optogjenetika bën të mundur ndezjen ose fikjen e aktivitetit të qelizave individuale nervore në një tru të gjallë”, tha Asambleja Nobel, sipas Reuters.
Teknika ka ndihmuar studiuesit të kuptojnë më mirë se cilat qarqe nervore lidhen me kujtesën, frikën, varësinë apo kontrollin e lëvizjes. Ajo po studiohet gjithashtu për përdorime të mundshme në trajtimin e sëmundjeve neurologjike dhe shqisore, përfshirë Parkinsonin, epilepsinë dhe humbjen e shikimit.
Deisseroth, 54 vjeç, punon në Stanford University në SHBA, Hegemann, 71 vjeç, në Humboldt University në Berlin, ndërsa Nagel, 73 vjeç, në University of Würzburg në Gjermani.
Të tre do të ndajnë çmimin prej 12 milionë koronash suedeze, rreth 1.2 milionë dollarë, sipas Reuters.
Nobeli për Fiziologji ose Mjekësi hap tradicionalisht javën e çmimeve Nobel. Më 6 tetor shpallet çmimi për Fizikën, më 7 tetor ai për Kiminë, më 8 tetor për Letërsinë dhe më 9 tetor Nobeli për Paqen. Çmimi në Shkencat Ekonomike do të shpallet më 12 tetor.
Çmimet Nobel jepen që prej vitit 1901 sipas testamentit të industrialistit suedez Alfred Nobel, ndërsa ceremonia e ndarjes së tyre zhvillohet çdo vit më 10 dhjetor, në përvjetorin e vdekjes së tij.
Burimi: Nobel Prize/Asambleja Nobel pranë Institutit Karolinska; Reuters.
