LIGJET E BIZNESIT
Nga Eduart Gjokutaj, drejtues i qendrës studimore ALTAX
Ekonomia u rrit me 3.7% dhe po synohet një rritje 4%. Këtë tregues është normale ta shohim si një shenjë pozitive të biznesit dhe pastaj edhe punës së institucioneve.Një ekonomi që ecën përpara krijon më shumë mundësi për të gjithë.
Megjithatë, vetë ritmi i rritjes nuk duhet parë si një qëllim në vetvete. Në ekonomi, rëndësi ka jo vetëm sa rritet Prodhimi i Brendshëm Bruto, por edhe burimi i kësaj rritjeje dhe aftësia e saj për të krijuar zhvillim afatgjatë. Një ekonomi mund të rritet për shkak të konsumit, turizmit apo ndërtimit, por nëse nuk forcohen prodhimi, eksportet, teknologjia, inovacioni dhe kapitali njerëzor, ritmi i rritjes bëhet më i vështirë për t’u ruajtur në kohë.
Por një përqindje e rritjes ekonomike nuk mjafton për të treguar të gjithë historinë.
Rritja ekonomike është vetëm një nga treguesit e performancës së një vendi. Ajo duhet parë së bashku me produktivitetin, nivelin e investimeve private, cilësinë e vendeve të punës, fuqinë blerëse të qytetarëve, pabarazinë ekonomike, aftësinë konkurruese të bizneseve dhe besimin që kanë investitorët tek institucionet. Vetëm kombinimi i këtyre elementeve krijon një panoramë reale të zhvillimit.
Krahasimi me vendet e rajonit ka vlerë, sepse na tregon ku ndodhemi në garën ekonomike.
Por nuk duhet të harrojmë, se një vend që nis nga një nivel më i ulët mund të rritet më shpejt, por pa arritur domosdoshmërisht standardin e atyre që janë përpara.
Kjo është arsyeja pse ekonomistët nuk fokusohen vetëm tek ritmi i rritjes, por edhe tek niveli nga ku nis një ekonomi. Dy vende mund të kenë të njëjtën normë rritjeje, por qytetarët e tyre mund të kenë nivele krejt të ndryshme të të ardhurave, të kursimeve, të konsumit dhe të mirëqenies. Për këtë arsye, krahasimi duhet të shoqërohet gjithmonë me tregues që matin konvergjencën reale drejt standardeve europiane.
Për familjen shqiptare pak interes (përtej krenarisë kombëtare) ka nëse u rritëm pak më shumë se disa nga fqinjët e “rrugicës ballkanike” apo “të lagjes europiane”.
Krenaria për performancën e vendit është legjitime dhe pozitive. Megjithatë, ekonomia matet në fund të ditës me ndikimin që ka në jetën e qytetarëve. Familjet nuk ndërtojnë buxhetin mbi statistika, por mbi të ardhurat që marrin, çmimet që paguajnë dhe mundësitë që kanë për të planifikuar të ardhmen. Pikërisht aty matet suksesi i politikave ekonomike.
Për ta dhe të gjithë njerëzit që punojnë dhe jetojnë nga puna ka interes nëse ndihet kjo rritje në vlerën e pagës mujore, nëse ka më shumë siguri dhe perspektivë ekonomike për të ardhmen, nëse gjen më lehtë një i ri një punë që i jep mundësi të ndërtojë jetën këtu.
Po aq e rëndësishme është edhe cilësia e vendeve të punës. Një ekonomi zhvillohet në mënyrë të qëndrueshme kur krijon punësim me paga që rriten falë produktivitetit, jo vetëm për shkak të mungesës së fuqisë punëtore. Nëse të rinjtë vazhdojnë të shohin emigrimin si alternativën më të mirë për zhvillimin e tyre profesional, atëherë rritja ekonomike nuk po arrin të krijojë besimin që i nevojitet shoqërisë.
Për kapitalin dhe bizneset interes ka nëse po krijojmë më shumë prodhim, dije dhe teknologji, apo thjesht po mbështetemi te disa sektorë që sjellin të ardhura të shpejta?
Biznesi ka nevojë për një ekonomi që shpërblen investimin afatgjatë, inovacionin dhe rritjen e produktivitetit. Kapitali nuk kërkon vetëm stabilitet makroekonomik; ai kërkon siguri juridike, konkurrencë të ndershme, administratë profesionale, infrastrukturë moderne dhe një fuqi punëtore të kualifikuar. Pa këto elemente, investimet me vlerë të shtuar mbeten të kufizuara dhe ekonomia vazhdon të mbështetet tek sektorë që gjenerojnë rritje më të shpejtë, por jo domosdoshmërisht zhvillim të qëndrueshëm.
Ja pra, që ekonomia nuk është vetëm një tabelë me shifra.
Ajo është një histori njerëzish, mundësish dhe zgjedhjesh. Pas çdo investimi qëndron një sipërmarrës që merr përsipër rrezik. Pas çdo vendi pune qëndron një familje që ndërton jetën mbi atë të ardhur. Pas çdo kompanie që eksporton qëndrojnë vite investimesh, përvoje dhe përpjekjesh.
Pas çdo pikë përqindjeje janë familje, biznese, të rinj dhe njerëz që presin që zhvillimi të ndihet në jetën e tyre.
Kjo është arsyeja pse debati mbi ekonominë nuk duhet të kufizohet tek shifrat e tremujorëve apo të viteve. Ai duhet të përqendrohet tek pyetja nëse po ndërtojmë një ekonomi më rezistente ndaj krizave, më inovative, më produktive dhe më gjithëpërfshirëse.
Prandaj, krahasimi me rajonin duhet të na shërbejë jo për të thënë “jemi më mirë se të tjerët”, por se sa shpejt po afrohemi me vendet ku duam të arrijmë?
Objektivi strategjik i Shqipërisë nuk është të fitojë garën statistikore me vendet e Ballkanit Perëndimor, por të zvogëlojë hendekun ekonomik me Bashkimin Europian. Kjo është matja që ka rëndësi për qytetarët, investitorët dhe brezat e ardhshëm.
Pa dyshim, që rritja është e nevojshme.
Pa rritje ekonomike nuk mund të ketë më shumë të ardhura, më shumë investime dhe më shumë mundësi zhvillimi. Por historia ekonomike e shumë vendeve tregon se jo çdo rritje prodhon automatikisht mirëqenie. Cilësia e saj është po aq e rëndësishme sa edhe ritmi.
Por që të quhet zhvillim, ajo duhet të kthehet në mirëqenie, mundësi dhe besim për të ardhmen.
Besimi është kapitali më i rëndësishëm i një ekonomie. Kur qytetarët dhe bizneset besojnë tek institucionet, tek drejtësia, tek rregullat e lojës dhe tek perspektiva e vendit, ata investojnë më shumë, konsumojnë me më shumë siguri dhe planifikojnë të ardhmen në vendin e tyre.
Qeveria duhet të ndryshojë mentalitetin se merita e rritjes ekonomike i takon vetëm asaj.
Në çdo ekonomi moderne, qeveritë krijojnë politikat, por ekonominë e ndërtojnë sipërmarrësit, punëtorët, fermerët, profesionistët, eksportuesit dhe investitorët. Ata janë aktorët që marrin vendime çdo ditë, rrezikojnë kapitalin e tyre dhe krijojnë vlerën e shtuar që më pas reflektohet në statistikat kombëtare.
Në një ekonomi tregu, rritja ndërtohet çdo ditë nga sipërmarrësit që investojnë, nga bizneset që marrin përsipër rrezikun, nga punonjësit që krijojnë vlerë dhe nga qytetarët që konsumojnë e paguajnë taksa.
Është pikërisht kjo energji e sektorit privat që e mban ekonominë në lëvizje edhe në periudha pasigurie. Për këtë arsye, politika ekonomike duhet të synojë ta mbështesë dhe jo ta zëvendësojë atë.
Roli i qeverive nuk është të përvetësojnë rezultatet, por të krijojnë kushtet që ekonomia të zhvillohet me institucione funksionale, drejtësi ekonomike, konkurrencë të ndershme, administratë efikase, arsim cilësor dhe politika që nxisin produktivitetin e jo vetëm konsumin.
Kur këto kushte mungojnë, biznesi përshtatet, por paguan një kosto më të lartë. Kjo kosto përkthehet në investime më të pakta, rritje më të ulët të produktivitetit dhe humbje të konkurrueshmërisë.
Nëse rritja ekonomike është meritë e qeverisë, atëherë me të njëjtën logjikë edhe problemet që vazhdojnë prej vitesh janë përgjegjësi e saj (produktiviteti i ulët, emigrimi i të rinjve, mungesa e fuqisë punëtore të kualifikuar, pabarazitë rajonale, kostot e larta për biznesin, informaliteti, vështirësitë në aksesin në financim dhe vonesat në realizimin e shumë reformave të premtuara).
Po kështu, nuk mund të flitet për sukses të plotë ekonomik pa adresuar sfidat që vazhdojnë të pengojnë zhvillimin. Rritja e qëndrueshme kërkon reforma që prodhojnë rezultate të prekshme, jo vetëm tregues pozitivë në afat të shkurtër.
Rritja ekonomike është një sukses që duhet përshëndetur.
Por, ajo nuk duhet të prezantohet si një trofe politik.
Ajo duhet parë si një arritje kolektive e shoqërisë shqiptare, ku kontributin kryesor e japin bizneset, punonjësit dhe qytetarët. Detyra e qeverisë është ta mbrojë këtë energji, ta fuqizojë atë dhe të krijojë kushtet që rritja e sotme të shndërrohet në zhvillim të qëndrueshëm nesër. Vetëm atëherë statistikat ekonomike marrin kuptim të plotë, sepse pasqyrojnë jo vetëm një ekonomi që rritet, por një shoqëri që përparon.
🎙️ Podcast “Money Hour” | Fast News Economy
🏛️ LIGJET E BIZNESIT–Ligji në Kohë Reale për Biznesin Modern
