Kur SPAK troket në kantier: Pse arrestimet dhe sekuestrimet e fundit mund të ndikojnë drejtpërdrejt tek strehimi i shqiptarëve

Ph.D. Ll.M. Igli Tola

Imagjinoni një familje të re në Tiranë.

Pas viteve kursimesh, ndihmës nga prindërit dhe një kredie 30-vjeçare, ajo nënshkruan kontratën për një apartament në një pallat ende në ndërtim. Projekti duket serioz. Leja është e rregullt. Banka ka financuar ndërtimin. Punimet ecin. Familja fillon të bëjë planet për mobilimin e shtëpisë së re.

Më pas, një mëngjes, në lajme shfaqet emri i kompanisë ndërtuese.

SPAK njofton arrestime, masa sigurie dhe sekuestrim pasurish në kuadër të një hetimi për pastrim parash ose pjesëmarrje në grup të strukturuar kriminal.

Brenda pak orësh, familja kupton se problemi nuk është më i ndërtuesit.

Problemi është i saj.

A do të përfundojë pallati?

A do të regjistrohet apartamenti?

A do të vazhdojë banka financimin?

A do të humbasin kursimet e investuara?

A do të mbetet kredia aktive edhe nëse prona futet në konflikt juridik?

Këto pyetje nuk janë teorike. Ato janë pyetjet që po lindin gjithnjë e më shpesh në një treg ndërtimi ku dimensioni penal po bëhet po aq i rëndësishëm sa ai financiar.

. . . . .

Zhvillimet e ditëve të fundit, ku Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) ndërmori një seri operacionesh që çuan në arrestime, masa sigurie pasurore dhe sekuestrime të konsiderueshme asetesh, kanë rikthyer në qendër të vëmendjes një debat që deri më sot ka qenë kryesisht i kufizuar brenda qarqeve juridike dhe financiare. Për publikun e gjerë, këto operacione perceptohen natyrshëm si pjesë e luftës kundër krimit të organizuar dhe pastrimit të parave. Në thelb, ky perceptim është i drejtë. Shteti ka jo vetëm të drejtën, por edhe detyrimin kushtetues dhe ligjor për të identifikuar, sekuestruar dhe eventualisht konfiskuar pasuritë që burojnë nga aktivitet kriminal.

Megjithatë, përtej dimensionit penal, ekziston një aspekt tjetër shumë më pak i diskutuar, por potencialisht po aq i rëndësishëm: ndikimi që këto procese mund të kenë mbi ekonominë reale, sektorin e ndërtimit, sistemin bankar dhe, në fund të fundit, mbi qytetarin e zakonshëm shqiptar.

Në shikim të parë, mund të duket e vështirë të gjesh lidhjen midis një operacioni penal të SPAK dhe familjes së re që po paguan kredinë për apartamentin e saj në Tiranë, Durrës apo Vlorë. Në realitet, lidhja ekziston dhe është shumë më e fortë sesa mendohet. Në ekonominë moderne, sidomos në sektorin e pasurive të paluajtshme, pasuritë nuk ekzistojnë në mënyrë të izoluar. Çdo projekt ndërtimi përfaqëson një rrjet të tërë marrëdhëniesh financiare, kontraktore dhe juridike që përfshin banka, investitorë, blerës, furnitorë, nënkontraktorë, kompani sigurimi dhe institucione publike. Kur një hallkë e këtij zinxhiri goditet nga një procedurë penale, efektet rrallë-herë, mbeten të kufizuara vetëm tek personi, apo subjekti që është objekt hetimi.

Për ta kuptuar këtë fenomen duhet të shohim sesi ka evoluar vetë filozofia e luftës kundër krimit të organizuar në Europë dhe më gjerë. Për dekada me radhë, sistemi penal fokusohej kryesisht tek individi. Hetimi kishte për objekt autorin e veprës penale, ndërsa pasuria konsiderohej një element dytësor. Sot kjo qasje ka ndryshuar rrënjësisht. Konventa e Palermos e vitit 2000, rekomandimet e FATF-së, Direktiva 2014/42/BE mbi ngrirjen dhe konfiskimin e produkteve të krimit, si dhe instrumente të tjera ndërkombëtare kanë ndërtuar një filozofi të re: ndjekjen e pasurisë.

Logjika është e qartë. Krimi i organizuar nuk ekziston për të prodhuar dosje penale; ai ekziston për të siguruar dhe rritur vlefta monetare/financiare. Për pasojë, shteti modern nuk lufton vetëm personin, por përpiqet të neutralizojë përfitimin ekonomik që qëndron pas aktivitetit kriminal. Pikërisht për këtë arsye, në shumë juridiksione europiane dhe tashmë edhe në Shqipëri, fokusi i hetimeve është zhvendosur gradualisht nga autori tek pasuria, nga individi tek rrjedha e kapitalit.

Ky ndryshim është i domosdoshëm dhe në përputhje me standardet ndërkombëtare. Megjithatë, ai sjell një sfidë të re që shpesh kalon pa u vënë re: si mund të goditet kapitali kriminal pa krijuar pasiguri për kapitalin e ligjshëm?

Kjo është pyetja që sot duhet të shqetësojë jo vetëm juristët dhe ekonomistët, por edhe çdo qytetar që ka kursimet e tij në bankë, një kredi hipotekore aktive ose një apartament të blerë në një projekt ende në ndërtim.

Në teori, procesi duket i thjeshtë. Nëse një pasuri rezulton produkt i veprës penale, ajo sekuestrohet dhe më pas konfiskohet. Në praktikë, situata është shumë më komplekse. Një kullë, një resort apo një kompleks rezidencial nuk është vetëm pronë e një zhvilluesi. Mbi atë pasuri mund të ekzistojnë interesa të shumta juridike dhe ekonomike. Mund të ketë hipoteka bankare, kontrata paraprake shitjeje, të drejta të blerësve, detyrime ndaj furnitorëve dhe marrëdhënie të tjera kontraktore që nuk kanë asnjë lidhje me aktivitetin e dyshuar kriminal.

Në këtë pikë lind problemi i vërtetë.

Kur një pasuri sekuestrohet, pasiguria juridike nuk kufizohet tek subjekti i hetuar. Ajo përhapet në të gjithë zinxhirin ekonomik. Në literaturën financiare ky fenomen njihet si “contagion effect”, ose efekti i përhapjes së riskut. Një vendim që prek një aktor të vetëm mund të ndikojë në sjelljen e dhjetëra apo qindra aktorëve të tjerë ekonomikë.

Kjo nuk është një dilemë teorike. Është një problem që sistemet juridike europiane e kanë diskutuar për dekada.

Italia është ndoshta shembulli më i mirë. Gjatë luftës kundër mafias, autoritetet italiane zhvilluan një politikë agresive sekuestrimesh dhe konfiskimesh. Në fazën e parë, fokusi ishte kryesisht represiv. Megjithatë, me kalimin e kohës u kuptua se konfiskimi i pakontrolluar i aseteve mund të prodhonte pasoja të padëshiruara ekonomike. Kompani të tëra falimentonin, projekte ndërtimi mbeteshin të papërfunduara dhe mijëra vende pune humbnin.

Pikërisht për këtë arsye, jurisprudenca italiane filloi të zhvillojë një qasje më të balancuar, duke dalluar interesat e subjektit të hetuar nga interesat e palëve të treta që kishin vepruar në mirëbesim. Në shumë raste, gjykatat italiane kanë theksuar se lufta kundër mafias nuk mund të justifikojë cenimin disproporcional të sigurisë juridike dhe të marrëdhënieve ekonomike të ligjshme.

Një zhvillim i ngjashëm ka ndodhur edhe në jurisprudencën e Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut. Në çështje si Gladysheva kundër Rusisë, Andonoski kundër Maqedonisë së Veriut apo B.K.M. Lojistik kundër Sllovenisë, gjykata ka theksuar vazhdimisht rëndësinë e mbrojtjes së palëve që kanë vepruar në mirëbesim dhe nevojën që ndërhyrjet shtetërore mbi të drejtat pasurore të respektojnë parimin e proporcionalitetit, të garantuar nga neni 1 i Protokollit Nr. 1 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut.

Në thelb, mesazhi i këtyre vendimeve është i qartë: shteti ka të drejtë të luftojë krimin, por kjo luftë nuk duhet të zhvillohet duke cenuar në mënyrë të panevojshme sigurinë juridike të qytetarëve dhe subjekteve që nuk kanë lidhje me aktivitetin kriminal.

Kjo çështje bëhet veçanërisht e rëndësishme për Shqipërinë për shkak të rolit që sektori i ndërtimit ka në ekonomi. Ndërtimi përbën një nga sektorët më të rëndësishëm për investimet, punësimin dhe kreditimin bankar. Mijëra familje shqiptare kanë të lidhur kursimet e tyre me tregun e pasurive të paluajtshme. Një pjesë e konsiderueshme e portofolit të kredive të sistemit bankar është e lidhur drejtpërdrejt ose tërthorazi me sektorin e ndërtimit dhe pasurive të paluajtshme. Për pasojë, çdo rritje e perceptimit të riskut juridik në këtë sektor ka pasoja që shkojnë shumë përtej zhvilluesve individualë.

Bankat reagojnë duke rritur standardet e kreditimit. Investitorët institucionalë bëhen më konservatorë. Kostot e financimit rriten. Kërkesat për kolateral shtohen. Në fund, kostoja transferohet tek konsumatori final. Në terma praktikë, kjo do të thotë kredi më të shtrenjta, më pak projekte të financuara dhe çmime potencialisht më të larta për banesat. Në ekonomi nuk ekzistojnë vakume. Çdo risk shtesë ka një çmim, dhe ky çmim zakonisht paguhet nga hallka më e fundit e zinxhirit ekonomik: qytetari.

Pikërisht për këtë arsye, debati që duhet të zhvillohet sot në Shqipëri nuk është nëse SPAK duhet të hetojë apo të sekuestrojë pasuri të dyshuara si produkte të veprës penale. Kjo është e padiskutueshme dhe e domosdoshme për funksionimin e shtetit ligjor. Debati duhet të fokusohet tek mënyra se si sistemi juridik dhe institucional mund të garantojë një ekuilibër të drejtë midis dy interesave publike po aq të rëndësishme: goditjes së kapitalit kriminal dhe mbrojtjes së sigurisë juridike të kapitalit të ligjshëm.

Në fund të fundit, matësi i suksesit të një sistemi modern drejtësie nuk është vetëm numri i arrestimeve apo vlera e pasurive të sekuestruara. Matësi i vërtetë është aftësia për të ndëshkuar aktivitetin kriminal pa dëmtuar besimin e qytetarëve tek ekonomia formale, tek sistemi bankar dhe tek siguria e investimeve të tyre. Ky është sfida që Shqipëria ka përpara.

Dhe ndërsa lufta kundër krimit të organizuar intensifikohet, rëndësia e këtij ekuilibri do të bëhet çdo ditë e më e madhe. Sepse në fund, çështja nuk është vetëm se çfarë ndodh me pasurinë e subjektit të hetuar. Çështja është se çfarë ndodh me sigurinë ekonomike të mijëra qytetarëve që nuk kanë asnjë lidhje me veprën penale, por që mund të ndihen drejtpërdrejt pasojat e saj.