Nga Ilir Ciko, pedagog, Canadian Institute of Technology

Rrallëherë ekonomistët bien dakord me juristët. Të dytët shohin përputhshmërinë me ligjin, të parët e shpjegojnë realitetin sipas ligjeve të ekonomisë, të cilat, zakonisht, nuk shkruhen nga juristë. Shtatëdhjetë vite më parë, historia na tregon një rast emblematik ku anët e të njëjtës medalje shihen me përfundime diametralisht të kundërta. Ky debat nuk i përket periudhë tashmë asaj periudhe, por edhe sot shpjegon, ndoshta shumë më mirë se çdo teori, pse mund të gabojmë duke vlerësuar konkurrencën në tregun shqiptar.

Gjykata e Lartë e Shteteve të Bashkuara u përball në vitin 1956 me një çështje që dukej teknike, por që më pas rezultoi historike. Qeveria amerikane pas Luftës së Dytë Botërore akuzonte për pozitë monopoli në treg kompaninë Du Pont, e cila prodhonte celofanin, fletën transparente që përdoret për mbështjelljen e produkteve e që në atë kohë, përmes një mekanizmi patentash, kontrollonte rreth tre të katërtat e tregut në SHBA. Akuza ishte monopolizimi i tregut të celofanit, ndërtimi dhe mbajtja e asaj pozite, e cila i lejonte kompanisë t’i përcaktonte çmimet në mungesë të konkurrencës.

Mbrojtja e avokatëve të Du Pont-it nuk kundërshtoi shifrat, por përkufizimin e tregut: “Tregu ynë nuk është celofani. Është tregu i materialeve të paketimit, ku përfshihen letra e dyllosur, alumini, kartoni dhe celuloza.” Në atë treg kompania zotëronte rreth 18% dhe, si provë, u soll fakti që blerësit industrialë këmbenin lirisht celofanin me produkte të tjera zëvendësuese për paketim.

Vendimi historik i gjykatës në vitin 1956 (4 me 3) i dha të drejtë kompanisë, duke konkluduar se ‘ekziston ndërkëmbyeshmëri e arsyeshme’, pra tregu është i gjerë, dhe nuk ka monopol.

🎙️ Podcast “Money Hour” | Fast News Economy

🏛️ LIGJET E BIZNESIT–Ligji në Kohë Reale për Biznesin Modern

Vetëm pak muaj më pas, prof. Donald Turner i Universitetit të Harvardit botoi një analizë që vinte në pah gabimet me vendimin, ndërsa George Stigler, më vonë fitues i çmimit Nobel në ekonomi, e argumentoi gabimin e gjykatës nga ana ekonomike. Ata qartazi treguan se gjykata e konsideroi zëvendësueshmërinë e produkteve në treg, si konkurrencë. Por gjykata nuk vlerësoi se nga cili çmim po ndodhte realisht zëvendësimi, pra përse po kalonin klientët te alternativat e tjera të celofanit. Në fakt, Du Pont e kishte ngritur çmimin e celofanit deri në pikën ku alternativat më të dobëta të tregut fillonin të dukeshin të pranueshme dhe kjo është ajo që bën përgjithësisht një monopolist: i rrit çmimet deri te kufiri i durimit të konsumatorit, dhe ndalon pikërisht aty. Çmimi i celofanit ishte ngritur aq lart sa blerësit kishin arritur në pikën e indiferencës — aty ku edhe një alternativë më inferiore, nis e ngjan e arsyeshme. Zëvendësueshmëria e produkteve në treg, që gjykata e mori si provë, ishte në fakt, pasojë e problemit. Tregu do të funksiononte krejt ndryshe, nëse nuk do të ishte nën efektin e çmimit abuzues monopolist.

Përmbledhja e mësipërme nuk është thjesht një kuriozitet interesant juridik amerikan. Gabimi, sofizma, paradoksi apo kurthi i celofanit (siç njihet në terminologjinë teknike në gjuhë të ndryshme) përbën sot një paralajmërim thelbësor në doktrinën europiane të konkurrencës e në praktikën e autoriteteve kombëtare, si një mësim i që tregon se në rastet e abuzimit me pozitën dominuese, çmimi aktual i tregut mund të jetë tashmë i rritur artificialisht, për të vlerësuar nivelin e konkurrencës në treg.

Për të tretin vit radhazi jam përpjekur të shpjegoj se çmimet e produkteve të ofruara nga markete europiane në Shqipëri rezultojnë mesatarisht rreth 80% më të larta se çmimet e saktësisht të të njëjtave produkte të ofruara nga të njëjtat kompani në vendet e Bashkimit Europian (studimet janë të publikuara online). Veçanërisht për produktet ushqimore, të ofruara nga të njëjtët operatorë, shpesh ndryshimi i çmimit rezulton mbi 100% ose dyfishi i çmimeve europiane. Diferencat e konstatuara janë tepër të mëdha dhe sistematike për t’u shpjeguar vetëm nga madhësia e tregut, kostot e transportit, taksat, shpenzimet operative apo gjithfarë elementësh të tjerë. Faktori përcaktues që mbetet është mjedisi i biznesit që i lejon devijime të tilla çmimesh në Shqipëri por jo në vendet e tjera, përfshirë rajonin.

Në të tre studimet mbi këtë temë kam argumentuar se problemi madhor nuk është thjesht barra e çmimeve të larta që marketet ofrojnë në tregun shqiptar, por deformimi i tregut si pasojë e peshës së këtyre operatorëve si mikromonopole. Një mikromonopol, sipas përcaktimit në studimin e vitit 2024, nuk ka nevojë të zotërojë gjithë tregun — i mjafton të jetë i vetmi zot brenda kategorisë së vet, aty ku konsumatori beson se po zgjedh, por që realisht nuk ka ku të shkojë. Dhe kur disa të tillë bashkëjetojnë në të njëjtin treg, efekti del përtej shportës që vetë marketet ofrojnë: çmimi i tyre bëhet tavani nën të cilin vendosen të gjithë të tjerët, përfshirë prodhimin vendas — dhe kostoja për konsumatorin shumëfishohet.

Punimi i fundit i këtij viti trajton posaçërisht e më në detaje rastin e kurthit të celofanit të zbatuar në realitetin shqiptar. Më ndodh shpesh të dëgjoj, edhe mes kolegësh të fushës, që numri i marketeve jep tek konsumatorët ndjesinë e konkurrencës. Konsumatori duket se ka alternativa, ka marka të tjera, ka produkte vendase, ka dyqane të vogla, ka dhe zgjedhjen: askush nuk është i detyruar të blejë. Në fakt, ky është, variant i të njëjtit arsyetim i përdorur nga Du Pont — sot i transferuar nga celofani tek produkte si vaji, djathi, apo detergjentet.

Një mirazh i tillë zgjat deri kur konsumatori shqiptar befasohet nga blerja e të njëjtave produkte në të njëjtin market në vendin fqinj apo atë të BE-së. Kur turisti i ardhur nga Europa shtanget tek paguan faturën që e priste gjysmë për gjysmë krahasuar me shtëpinë e tij. Kur kupton se nuk është problem i një apo dy operatorëve, por i mënyrës se si funksionon tregu. Tregjet nuk bëhen konkurruese sepse kanë shumë dyqane. Bëhen konkurruese kur secili operator ka stimuj realë për të ulur çmimet. Numri i madh i dyqaneve dhe marketeve nuk është provë e mjaftueshme e konkurrencës, nëse çmimet e tyre përfundojnë vazhdimisht në nivele të ngjashme dhe asnjë operator nuk ushtron presion të dukshëm për uljen e tyre.

Shqipëria nuk është vend i shtrenjtë sepse është vend me mirëqenie të lartë, përkundrazi, jemi zyrtarisht në fundin e listës europiane për të ardhurat për frymë. Tregjet konkurruese brenda vendit dëshmojnë se kur konkurrenca funksionon, çmimet në fakt, i përgjigjen nivelit të të ardhurave në vend. Për ilustrim, rasti që kam trajtuar i çmimit të qethjes tek berberi, një treg idealisht konkurrues, na dëshmon se çmimi i shërbimit në Shqipëri, rajon dhe BE, i korrespondon saktësisht nivelit të të ardhurave.

Vendimi i gjykatës amerikane mbi çështjen e celofanit nuk u shfuqizua kurrë, ai thjesht nuk u përsërit më, duke u bërë shembull, tashmë klasik, i pikërisht asaj që nuk duhet bërë. Sot, institucionet përdorin testin e monopolistit hipotetik (SSNIP) dhe mjete të tjera për të përcaktuar tregun relevant. Kur ka arsye të besohet se çmimi aktual pasqyron fuqi tregu, ai nuk mund të merret mekanikisht si pikënisje, duhen shqyrtuar edhe çmime më konkurruese, të dhëna historike, kostot dhe tregje të krahasueshme.

Krahasimi ndërkombëtar i çmimeve është një formë e pastër e këtij korrigjimi. Modeli i Indeksit të Konkurrencës së Tregut për Ballkanin Perëndimor, i publikuar për dy vite radhazi tashmë, mbështetet pikërisht në këtë parim të Bashkimit Europian, mbi konkurrencën në tregun e vendeve të rajonit, përfshirë Shqipërinë.

Historia e kurthit të celofanit dëshmon se në situata monopolistike zëvendësueshmëria e produkteve nuk është zgjedhje, por shpesh, kapitullim. Të kërkosh të krahasosh çmimin e gjalpit, miellit, djathit apo detergjenteve të ofruar nga marketet europiane në vend, me atë të prodhimit vendas është e njëjta gjë si të kërkosh të masësh temperaturën e një pacienti të sëmurë, pa shkundur më parë termometrin. Çmimet e rritura janë përqafuar nga marketet e vogla që nuk munden dhe nuk duan të konkurrojnë të mëdhatë, ndërkohë që qytetari, veçanërisht shtresa e mesme në tkurrje e vendit, mban mbi supe koston e çmimeve të larta.

Du Pont e fitoi çështjen jo sepse kishte të drejtë, por sepse gjykata pranoi dhe përdori një bazë të gabuar vlerësimi. Kur një treg është i deformuar, çmimet nuk janë më provë e konkurrencës, përkundrazi, ato bëhen provë e mungesës së saj. Ky mësim nga çështja klasike e celofanit, jo për çmimet, por për institucionet e tregut, mbetet krejt aktual sot në tryezat shqiptare. Pyetja nuk duhet të jetë sa markete dhe sa marka sheh konsumatori në treg, por nëse këta operatorë ndiejnë detyrim të ushtrojnë presion real ndaj njëri-tjetrit për të ofruar çmime konkurruese për konsumatorin shqiptar./Ekofin