Elon Musk po vë gjithçka në lojë për një teknologji të paprovuar

Çfarë fshihet pas ofertës publike më të madhe në botë

 

Është një nisje e një lloji më burokratik se normalisht për SpaceX, por gjithsesi karakteristike për nga spektakli. Më 20 maj, pasi tregjet financiare amerikane ishin mbyllur, Elon Musk, themeluesi i kompanisë së raketave dhe njeriu më i pasur në botë, i dha dritën e gjelbër ofertës publike fillestare (IPO) më të madhe të realizuar ndonjëherë.

Dokumentet e depozituara pranë rregullatorëve amerikanë hapin rrugën që SpaceX, e cila ka pushtuar hapësirën por po shpenzon një pasuri për Inteligjencën Artificiale (IA), të debutojë në bursën NASDAQ në qershor.

Zoti Musk kishte shpresuar ta shënonte këtë moment me një fluturim testues të versionit më të fundit të raketës gjigante dhe problematike Starship, mbi strukturën prej çeliku të së cilës mbështeten ambiciet astronomike të kompanisë.

Por testi, i planifikuar fillimisht për më 19 maj, është shtyrë vazhdimisht. Ndërsa The Economist po shkonte për botim (numri në fjalë), Starship pritej të fluturonte më 21 maj. Suksesi ose dështimi i tij mund të ketë ndikim të madh mbi IPO-në.

Për shumë vite, SpaceX e kishte hedhur poshtë idenë e një IPO-je. “Nuk mund të dalim në bursë derisa të fluturojmë rregullisht drejt Marsit”, tha Gwynne Shotwell, drejtoresha operative e kompanisë, në vitin 2018. Zoti Musk ka argumentuar prej kohësh se tregjet publike janë tepër afatshkurtra dhe pa imagjinatë për një kompani, që synon të ndërtojë përfundimisht një qytet në Mars.

Por mbërritja në Mars është e kushtueshme. Rreth 75 miliardë dollarët që SpaceX shpreson të mbledhë nga investitorët do të tejkalonin shumën rekord të mbledhur nga Saudi Aramco, gjiganti i naftës, kur doli në bursë në vitin 2019 (shih grafikun 1).

Vlerësimi i synuar i SpaceX prej rreth 1.75 trilionë dollarësh është më shumë se 90 herë më i lartë se të ardhurat prej 18.7 miliardë dollarësh që kompania realizoi vitin e kaluar. (Tesla, kompania e automjeteve elektrike, tregtohet në bursë me një vlerësim rreth 16 herë më të lartë se të ardhurat e saj vjetore.)

Biznes, por jo siç e njohim ne

Që prej themelimit në vitin 2002, me fare pak mjete, “vetëm një tapet dhe një grup Mariachi”, siç ka bërë shaka dikur Musk, SpaceX ka lënë pas rivalët tradicionalë si Boeing dhe Lockheed Martin dhe ka tejkaluar agjencitë shtetërore të hapësirës. Sot, ajo drejton programin më të madh hapësinor në botë. Raketat e saj të ripërdorshme transportojnë pothuajse 90% të gjithçkaje që shkon në hapësirë (shih grafikun 2).

Starlink, shërbimi i internetit satelitor i kompanisë, ka pothuajse 10,000 satelitë, më shumë se dy të tretat e totalit në orbitë, dhe mbi 10 milionë klientë. Siç shprehet Mike Grace, drejtues i startup-it hapësinor Longshot, SpaceX “e zotëron tani Sistemin Diellor dhe ne të tjerët vetëm e marrim me qira”.

Zoti Musk mendon se ka gjetur një treg edhe më të madh që SpaceX ta dominojë: IA-në. Ai beson se etja e IA-së për fuqi kompjuterike nuk mund të përmbushet nga qendrat tokësore të të dhënave, të cilat shpesh pengohen nga mungesa e energjisë, burokracia dhe kundërshtimi i publikut mosbesues.

Së bashku me disa figura të tjera të mëdha të IA-së, ai mendon se këto probleme mund të zgjidhen duke vendosur qendra të dhënash në hapësirë. Ai argumenton se SpaceX, me aftësinë e pakrahasueshme për të transportuar objekte jashtë planetit, është kompania që mund ta bëjë këtë realitet.

Shkalla e ambicies së tij përshkruhet në dokumentet rregullatore të kompanisë. Pagesa e zotit Musk varet nga rritja e mëtejshme e vlerës së SpaceX (deri në 7.5 trilionë dollarë); nga vendosja në orbitë e 100 teravatëve fuqi kompjuterike (rreth 1,000 herë më shumë se kapaciteti total i të gjitha qendrave të të dhënave në Tokë sot); dhe nga ndërtimi i një qyteti marsian me të paktën një milion banorë.

A mund të realizohet diçka qoftë edhe e përafërt me këtë? Dokumentet tregojnë një kompani me një burim fitimprurës në rritje të shpejtë, Starlink, që solli 4.4 miliardë dollarë fitim operativ në vitin 2025, por edhe një gropë financiare që po zgjerohet edhe më shpejt.

Në janar, SpaceX u bashkua me xAI, kompaninë e IA-së së zotit Musk, e cila humbi 6.4 miliardë dollarë në vitin 2025, ndërsa garonte për të ndërtuar infrastrukturë kompjuterike. Pjesërisht si rezultat i kësaj, shpenzimet kapitale të SpaceX pothuajse u pesëfishuan vitin e kaluar krahasuar me vitin 2023, duke kaluar 20 miliardë dollarë.

Zoti Musk duket se ka llogaritur se, edhe me Starlink, kjo faturë nuk mund të mbulohet vetëm me para private. Por disa investitorë mund të hezitojnë të hedhin para në një laborator IA-je që mbetet shumë i vogël krahasuar me rivalë si Anthropic dhe OpenAI. Dokumentet e SpaceX thonë se AI përbën 93% të tregut të saj total të synuar prej 28.5 trilionë dollarësh.

Nëse ky bast gjigant mbi IA-në nga hapësira do të japë rezultat, të paktën tri gjëra duhet të ndodhin. Starship, që tashmë është me vonesë, duhet nisë të funksionojë. Starlink duhet të gjenerojë më shumë para. Dhe qendrat orbitale të të dhënave duhet të ofrojnë avantazhe të mëdha për një industri që tashmë po investon shuma astronomike në kompjuterë tokësorë.

Le të fillojmë me Starship. Raketa gjigante, objekti fluturues më i rëndë i ndërtuar ndonjëherë, është “jetike për të ardhmen e SpaceX”, thotë Caleb Henry nga Quilty Space, një kompani analistësh.

Ajo supozohet të përfundojë revolucionin që nisi Falcon 9, mjeti aktual i lëshimit i SpaceX: transformimin e fluturimeve hapësinore nga diçka e rrallë, e personalizuar dhe e kushtueshme, në diçka të lirë, të prodhuar në masë dhe rutinë.

Para SpaceX, shumica e raketave ishin të përdorimit të vetëm, fluturonin një herë dhe më pas hidheshin në oqean ose braktiseshin në hapësirë. Zoti Musk e krahason këtë me ndërtimin e një avioni, përdorimin e tij një herë dhe më pas çmontimin për skrap.

Në kontrast, gjysma e çdo Falcon 9 është projektuar për t’u ripërdorur. Pas ndarjes nga pjesa e sipërme, pjesa e poshtme e raketës mund të kthehet në vendin e nisjes ose në një anije pritëse dhe të ulet mbi bishtin e saj. SpaceX-it iu deshën pesë vjet dhe shumë përplasje për të realizuar uljen e parë të suksesshme në vitin 2015.

Por sot kjo është rutinë. SpaceX realizoi 165 lëshime Falcon 9 në vitin 2025, një numër që do të dukej i pamundur edhe pesë vjet më parë. Disa përforcues janë përdorur më shumë se 20 herë.

Kjo e ka ndihmuar SpaceX të ulë ndjeshëm koston e udhëtimit në hapësirë. Kompania tarifon 74 milionë dollarë për një fluturim Falcon 9, që mund të transportojë 17.5 tonë në orbitë.

Kjo përkthehet në rreth 4,200 dollarë për kilogram, rreth 85% më pak se sa tarifonin dikur kompani tradicionale si United Launch Alliance, sipërmarrja e përbashkët mes Boeing dhe Lockheed Martin. (Kostoja reale për SpaceX besohet të jetë shumë më e ulët, ndoshta rreth 1,000 dollarë për kilogram.)

Starship synon ta ulë këtë kosto edhe më tej, pjesërisht duke rritur kapacitetin e ngarkesës së raketës deri në 200 tonë, por kryesisht duke bërë të ripërdorshme edhe pjesën e dytë të raketës. Dokumentet e depozituara sugjerojnë një objektiv prej 185 dollarësh për kilogram.

Por funksionalizimi i saj nuk ka qenë i lehtë. “Starship duhej të zëvendësonte Falcon 9 në vitin 2023 ose 2024”, thotë Tim Farrar, drejtues i TMF Associates, një kompani analize e industrisë satelitore. Nuk është vetëm SpaceX që është e frustrur nga vonesat. NASA po pret një version të modifikuar të Starship për të transportuar njerëz në Hënë si pjesë e programit Artemis.

SpaceX në disa raste ka rikthyer pjesën përforcuese të Starship në vendin e nisjes dhe e ka kapur me krahë robotikë “chopstick”, të montuar në kullën e lëshimit. Megjithatë, ripërdorimi i pjesës së dytë është shumë më i vështirë.

Ajo udhëton shumë më larg dhe më shpejt, dhe duhet t’u mbijetojë temperaturave mbi 1,000°C gjatë rikthimit në atmosferë me shpejtësi prej 8 km në sekondë ose më shumë. Duke folur së fundmi në një podcast, zoti Musk vuri në dukje se disa pjesë të dyta kanë arritur ulje të kontrolluara në det, por mburojat e tyre termike janë dëmtuar dhe kështu “nuk mund të ripërdoren nëse nuk bën shumë punë mbi to”

Anija Space Shuttle, përpjekja e mëparshme më e madhe e industrisë për ripërdorim, vuante nga probleme të ngjashme. Riparimi i mburojës termike të dëmtuar kërkonte javë ose muaj. Ndërsa zoti Musk shpreson që e njëjta Starship të mund të fluturojë disa herë në ditë.

Duke ecur me guxim përpara

Detyra kryesore e Starship do të jetë forcimi i Starlink, pjesa me rritjen më të shpejtë dhe e vetmja fitimprurëse e biznesit të SpaceX. Që prej debutimit në vitin 2021, shërbimi ka nënshkruar kontrata me linja ajrore, kompani transporti detar dhe më shumë se 10 milionë klientë individualë, ka revolucionarizuar luftën në Ukrainë dhe ka krijuar një degë sekrete të quajtur Starshield për klientët qeveritarë.

Satelitët më të rinj “direct-to-cell” (D2C) të kompanisë mund të komunikojnë drejtpërdrejt me smartfonë dhe pajisje të tjera në tokë, pa nevojën e antenave të posaçme me madhësinë e një kutie pice që kërkojnë planet rezidenciale. Të ardhurat e Starlink u rritën me 50% midis viteve 2024 dhe 2025, nga 7.6 miliardë dollarë në 11.4 miliardë dollarë.

Është e qartë që ka ende hapësirë për rritje, thotë zoti Farrar. Ai vëren se gjatë një periudhe 80-ditore në vitin 2025, kompania shtoi 1 milion klientë të rinj. Ai mendon se Starlink mund të arrijë përfundimisht nga 20 milionë deri në 50 milionë abonentë rezidencialë, megjithëse të ardhurat mesatare për klient ka të ngjarë të bien ndërsa shton përdorues jashtë botës së pasur. P

ër momentin, megjithatë, rritja e Starlink kufizohet nga madhësia e satelitëve që SpaceX mund të vendosë në një Falcon 9. Kompania po planifikon satelitë “version 3”, secili prej të cilëve do të shtojë 20 herë më shumë kapacitet sesa “v2 Minis” që përdor aktualisht. Por ata janë aq të mëdhenj sa mund të lëshohen vetëm me Starship.

SpaceX po investon agresivisht për ta mbajtur Starlink në rritje. Vitin e kaluar, ajo shpenzoi 19.6 miliardë dollarë për të blerë spektër nga EchoStar, një kompani amerikane telekomunikacioni, për të forcuar biznesin në zhvillim D2C dhe ka kërkuar autorizim për të lëshuar 15,000 satelitë të specializuar.

PitchBook, që mbledh të dhëna mbi kompani të financuara nga kapitali sipërmarrës, vëren se këto janë baste të kushtueshme. Marrëveshja me EchoStar përfaqëson më shumë se një vit të ardhurash të SpaceX. Por kompania pret që Starlink të kalojë 1 miliard abonentë gjatë 15 viteve të ardhshme.

Analistët janë të ndarë për potencialin e Starlink. “Mendoj se D2C thjesht nuk do t’i përmbushë pritshmëritë”, thotë zoti Farrar, duke argumentuar se do të përdoret kryesisht në vende ku nuk ka antena telefonike tokësore dhe rrjedhimisht ka pak njerëz. Simon Potter nga BryceTech është më optimist: “Mund të mundësojë lidhje të kudondodhur mes pajisjeve duke përdorur pajisje standarde smartfoni.

Kjo mund të jetë transformuese në aplikime si makinat, bujqësia, logjistika dhe ndoshta edhe në ato ushtarake.” Franco Granda, në PitchBook, mendon se Starlink dhe biznesi i lëshimeve hapsinore të SpaceX mund të justifikojnë vetë një vlerësim prej 1.75 trilionë dollarësh.

Megjithatë, lëshimi i shumë satelitëve nuk do ta përdorë të gjithë kapacitetin e Starship. SpaceX po planifikon flota të tëra të tyre. Kompania po ndërton një seri fabrikash gjigante, të quajtura “Gigabays”, që zoti Musk shpreson se përfundimisht do të prodhojnë qindra Starship në vit. Edhe me Falcon 9, thekson zoti Henry nga Quilty Space, nuk kishte një “rast të qartë tregtar për një mjet lëshimi me frekuencë të lartë”.

Në fund, SpaceX iu desh të zhvillonte Starlink për t’u dhënë raketave mjaftueshëm punë që të ishin në aktivitet. Planet për qendrat e të dhënave në hapësirë, thotë ai, janë një përpjekje për ta përsëritur këtë strategji.

Tom Mueller, punonjësi i parë i SpaceX, projektuesi i motorëve të raketave të kompanisë dhe sot themelues i Impulse, një tjetër kompani hapësinore, i përmblodhi vitin e kaluar planet e ish-punëdhënësit të tij. Ai vuri në dukje se ndërtimi i një kolonie në Mars do të kërkonte qindra raketa Starship.

Por, për shkak të lëvizjes së planetëve, ato mund të nisen drejt Marsit vetëm afërsisht një herë në dy vjet. “Çfarë do të bëni me qindra Starship gjatë 25 muajve të tjerë të ciklit marsian?”, shkroi ai. “Do të çoni qendra të dhënash në hapësirë, të paguara nga investitorët.”

SpaceX nuk e shpiku idenë e vendosjes së IA-së në orbitë. Vitin e kaluar, Starcloud, një startup, fluturoi një prototip (me një Falcon 9) për të provuar se ideja mund të funksionojë. Google, kompania teknologjike, shpreson të testojë satelitët e vet në vitin 2027. (Raportohet se është në diskutime me SpaceX për t’i lëshuar ato.)

Mbështetësit e qendrave orbitale të të dhënave (ODC) përmendin disa avantazhe. Njëri është bollëku i energjisë. Pa atmosferë që ta pengojë, drita e diellit në orbitë është rreth 30% më intensive sesa edhe në ditën më me diell në tokë.

Vendosja e ODC-ve me energji diellore në disa orbita “sun-synchronous” mund të sigurojë pothuajse dritë të përhershme diellore. Efikasiteti është një tjetër avantazh. Një qendër tokësore e të dhënave mund të përdorë një të katërtën e energjisë elektrike që konsumon vetëm për të ftohur serverët. ODC-të mund të mbështeten në vakumin ngrirës të hapësirës.

Avantazhi i fundit është largësia. Industria e IA-së ngjall frikëra për humbjen e vendeve të punës dhe madje edhe për zhdukjen e njerëzimit. Shumë njerëz kanë një qëndrim negativ ndaj kësaj teknologjie.

Dhjetëra qeveri shtetërore dhe lokale amerikane kanë ndaluar qendrat e reja të të dhënave ose po shqyrtojnë masa të tilla. Vendosja e tyre në hapësirë mund t’i mbajë larg jo vetëm syrit, por edhe mendjes së publikut.

 

Nuk ka kthim prapa

Me vetëbesimin tipik, zoti Musk ka deklaruar se brenda dy ose tre vitesh, ODC-të do të jenë mënyra më e lirë për të ofruar fuqi kompjuterike për IA-në. (Sam Altman, drejtuesi i OpenAI, mendon se ky afat është “qesharak”.)

Llogaritë ekonomike të projektit varen nga tre faktorë: sa shumë mund të ulen kostot e lëshimit, sa me efikasitet mund ta shndërrojnë satelitët dritën e diellit në fuqi për përpunimin e të dhënave dhe sa do të kushtojë vetë ndërtimi i tyre.

SpaceX shpreson të shfrytëzojë përvojën në prodhimin masiv të satelitëve Starlink, duke i ndërtuar ODC-të, të paktën në fazën e parë, mbi të njëjtën platformë teknike. Në janar, kompania aplikoi për miratim rregullator për të lëshuar deri në një milion satelitë të tillë.

Nëse mund të bëhen funksionale, tregu mund të jetë jashtëzakonisht fitimprurës. Shpenzimet kapitale për qendrat e të dhënave parashikohet të kalojnë 800 miliardë dollarë këtë vit.

Të ardhurat e laboratorëve kryesorë të IA-së po rriten me shpejtësi, nga rreth 17 miliardë dollarë në vitin 2025 në 90-100 miliardë dollarë që priten këtë vit. Si Anthropic ashtu edhe OpenAI po planifikojnë IPO me vlerësime rreth 1 trilion dollarë.

SpaceX mund të përfitojë në dy mënyra. E para është duke forcuar xAI, që ka hasur vështirësi në konkurrencën me rivalët më të konsoliduar. Nëse fakti që është pjesë e SpaceX i jep xAI akses në fuqi kompjuterike të lirë dhe të vendosshme shpejt, kjo mund t’i japë shtysën e nevojshme për të kaluar konkurrentët.

Nëse kjo nuk funksionon, një zhvendosje e gjithë industrisë drejt infrastrukturës hapësinore mund ta vendosë SpaceX në një pozicion të ngjashëm me Nvidia, që projekton çipa për IA, ose TSMC, që i prodhon ato, një furnizues i pazëvendësueshëm infrastrukture.

Ka pasur tashmë sinjale për këtë qasje të dytë. Më 6 maj, Anthropic nënshkroi një marrëveshje për të paguar deri në 1.25 miliardë dollarë në muaj gjatë tre viteve të ardhshme për të përdorur një pjesë të kapacitetit kompjuterik në qendrën ekzistuese tokësore të të dhënave Colossus të xAI.

Raketa gjigante, IA në hapësirë, fantashkencë e bërë realitet: a do ta blejnë investitorët këtë ide? Ka gjasa të ketë interes, veçanërisht duke pasur parasysh atë që Gil Luria nga D.A. Davidson, një kompani investimesh, e quan primi i “shpresave dhe ëndrrave” që zakonisht shoqëron sipërmarrjet futuriste të Musk. IPO-ja përfshin një ndarje aksionesh pesë me një, që ul koston për aksion, një avantazh për legjionet e fansave të zotit Musk mes investitorëve të vegjël.

Por investitorët duhet të përgatiten për luhatshmëri. Shumë nga fondet e kapitalit sipërmarrës që vunë bastet e para mbi SpaceX do të jenë të interesuara të tërheqin fitimet sa më shpejt të jetë e mundur.

Kjo mund të godasë çmimin e aksioneve. Struktura me dy nivele e aksioneve e bën zotin Musk praktikisht të pazëvendësueshëm, pavarësisht se si ecin planet e tij.

Edhe pse disa nga bastet e tij të mëdha kanë rezultuar të suksesshme, raketat e ripërdorshme, makinat elektrike, Starlink, të tjera nuk kanë funksionuar, ose të paktën jo sipas afateve. Flota e robotaksive të Tesla-s është premtuar prej vitesh. Edhe robotët humanoidë të kompanisë janë me vonesë.

Ndërkohë, xAI po humbet miliarda. Nëse progresi i Starship ngadalësohet, rritja e Starlink do të pengohet, duke sjellë më pak para për të mbuluar këto humbje. Dominimi i SpaceX në lëshimet hapësinore mund të gërryhet nga konkurrentë si Blue Origin, në pronësi të Jeff Bezos, themeluesit të Amazon.

Tregjet janë në nivele të larta dhe të ndjeshme ndaj çdo luhatjeje. Edhe nëse IA rezulton po aq e dobishme sa shpresojnë pionierët e saj, shumë investitorë i shohin nivelet aktuale të investimeve si të vështira për t’u mbajtur gjatë. Çfarë do të ndodhte me planet e SpaceX nëse ky ritëm investimesh do të ngadalësohej?

Ambiciet e mëdha të Musk për SpaceX mund të kenë një logjikë të brendshme, të paktën në teori. Siç i pëlqen të thotë kur vlerëson një ide të madhe, asgjë në to nuk bie ndesh me ligjet e fizikës.

Kjo do të thotë se realizimi i tyre është “thjesht” një çështje inxhinierie, si industriale, ashtu edhe financiare. Por, siç e di mirë Musk, inxhinieria është një disiplinë që nuk fal.