LIGJET E BIZNESIT
Nga Igli Tola
Varfëria nuk vjen gjithmonë nga mungesa e parasë. Përkundrazi, shpesh vjen edhe nga prania e saj në vendet apo duart e gabuara. Në Shqipëri, teksa ende paga mesatare mbetet modeste dhe emigracioni shihet si zgjidhje jo vetëm ekonomike, tregjet kryesore të vendit — nga ndërtimi te shërbimet; qarkullojnë vlefta që nuk shpjegohen as me produktivitet, as me kursime familjare. Ky paradoks ka një emërtim të gjithëpranuar: pastrim parash.
Në diskursin publik, pastrimi i parave trajtohet zakonisht si problem i policisë dhe i prokurorisë. Në realitet, ai është një problem i frigoriferit familjar, i qirasë mujore dhe i apartamentit që nuk blihet kurrë. Kur kapitalet e paligjshme hyjnë në ekonomi, ato nuk krijojnë mirëqenie; ato rrisin çmime, eliminojnë konkurrencën e ndershme dhe e bëjnë tregun një garë ku fiton jo ai që punon më mire e më fortë, por ai që ka burimin më të errët të financimit.
Pastrimi i parave nuk është një fenomen abstrakt financiar dhe as një çështje që prek vetëm sistemin penal. Ai është, në thelb, një mekanizëm ekonomik që ndikon drejtpërdrejt në jetën e përditshme të qytetarëve, duke i varfëruar.
Ekonomia shqiptare, si shumë ekonomi në tranzicion, ka zhvilluar një tolerancë të rrezikshme ndaj këtij fenomeni. Pastrimi i parave nuk është më një devijim i sistemit, por një pjesë e tij funksionale. Ai financon ndërtime, “gjeneron” rritje statistikore dhe prodhon iluzion zhvillimi, ndërkohë që gërryen shtresën e mesme (për të mos folur për atë të varfër), dhe normalizon idenë se suksesi ekonomik nuk është çështje meritokracie dhe aftësie, por aksesesh informale. Ky artikull argumenton se pastrimi i parave nuk është thjesht krim financiar, por një mekanizëm i heshtur varfërimi shoqëror.
🎙️ Podcast “Money Hour” | Fast News Economy
🏛️ LIGJET E BIZNESIT–Ligji në Kohë Reale për Biznesin Modern
Shtrembërimi i tregut të pasurive të paluajtshme përfaqëson një nga kanalet më të dukshme përmes të cilit pastrimi i parave ndikon drejtpërdrejt në mirëqenien ekonomike të popullsisë shqiptare. Në dekadën e fundit, çmimet e banesave, veçanërisht në Tiranë dhe zonat bregdetare, kanë shënuar rritje të vazhdueshme, të shkëputura nga dinamika e të ardhurave reale dhe nga produktiviteti i ekonomisë. Sipas të dhënave të institucioneve ndërkombëtare, raporti çmim banese–të ardhura familjare në Shqipëri është rritur ndjeshëm, duke e bërë strehimin të papërballueshëm për shtresën e mesme, edhe në kushtet e një kredie afatgjatë.
Literatura ekonomike e lidh këtë fenomen me hyrjen e kapitaleve jo-produktive në tregun e pasurive të paluajtshme. Studime të FMN-së dhe të Bankës Botërore theksojnë se sektori i ndërtimit është veçanërisht tërheqës për pastrimin e parave për shkak të likuiditetit të lartë, vështirësisë së gjurmimit të burimit të fondeve dhe mundësisë për të justifikuar fitime të mëdha përmes rritjes së vlerës së aktiveve. Në vende me institucione të brishta dhe nivel të lartë informaliteti, ky mekanizëm çon në mbivlerësim artificial të pasurive të paluajtshme, pa krijuar vlerë reale ekonomike.
Në rastin e Shqipërisë, ky deformim merr përmasa sociale. Ndërkohë që një pjesë e konsiderueshme e popullsisë mbështetet te pagat dhe remitancat, tregu i banesave financohet në masë të lartë nga blerje pa kredi bankare, një tregues që, sipas Bankës së Shqipërisë dhe analizave të FATF, sinjalizon rrezik të shtuar për përfshirje të fondeve me origjinë të paqartë. Ky realitet krijon një treg ku kërkesa nuk reflekton nevojat reale për strehim, por nevojën për riciklim kapitalesh.
Pasojat janë të shumëfishta: rritje e qirave, zhvendosje e familjeve drejt periferive, rritje e pabarazisë urbane dhe përjashtim i brezit të ri nga pronësia. Siç argumenton ekonomisti Joseph Stiglitz, tregjet që dominohen nga kapitali spekulativ nuk prodhojnë mirëqenie të qëndrueshme, por thellojnë hendekun midis atyre që zotërojnë asete dhe atyre që jetojnë nga puna. Në këtë kuptim, tregu i pasurive të paluajtshme në Shqipëri nuk është thjesht pasqyrë e zhvillimit ekonomik, por indikator i një modeli rritjeje të deformuar, ku pastrimi i parave shndërrohet në faktor varfërimi relativ për shumicën e popullsisë.
Konkurrenca e pandershme përbën një nga pasojat më të nënvlerësuara të pastrimit të parave në ekonominë shqiptare. Në teori ekonomike, konkurrenca funksionon mbi efikasitetin, inovacionin dhe produktivitetin. Në praktikë, kur në treg hyjnë biznese të financuara nga kapitale me origjinë të paligjshme, këto rregulla pezullohen. Një sipërmarrje që nuk ka nevojë të justifikojë fitimin nuk konkurron me çmim apo cilësi, por me durim financiar të pakufizuar. Me fjalë të thjeshta: nuk fiton ai që punon më mirë, por ai që mund të humbasë më gjatë.
Sipas vlerësimeve të institucioneve ndërkombëtare, Shqipëria vijon të karakterizohet nga një nivel i lartë informaliteti dhe një mbikëqyrje e kufizuar e flukseve financiare në sektorë të caktuar, veçanërisht në ndërtim, tregti dhe shërbime. Raportet e BB-së theksojnë se në ekonomi të tilla, bizneset e ndershme përballen me kosto fiskale dhe rregullatore që konkurrentët informalë ose kriminalë thjesht nuk i njohin. Rezultati është një treg i shtrembëruar, ku ligjshmëria shndërrohet në disavantazh konkurrues.
Nga pikëpamja teorike, Michael Porter argumenton se konkurrenca e shëndetshme rrit produktivitetin dhe mirëqenien afatgjatë. Por kur tregu dominohet nga kapitali i pastruar, mekanizmi porterian përmbyset: bizneset formale reduktojnë investimet, shmangin zgjerimin ose dalin nga tregu. Në Shqipëri, kjo përkthehet në mbyllje të ndërmarrjeve të vogla dhe të mesme, ulje të punësimit cilësor dhe presion mbi pagat. Ndërkohë, “bizneset fituese” shpesh nuk inovojnë, nuk eksportojnë dhe nuk rrisin produktivitetin—sepse objektivi i tyre kryesor nuk është tregu, por riciklimi i kapitalit.
Efekti social i këtij fenomeni është i dukshëm. Punonjësit e bizneseve formale përballen me paga të ulëta dhe pasiguri, ndërsa sipërmarrësit e ndershëm penalizohen për respektimin e ligjit. Siç do ta përshkruante Joseph Schumpeter, procesi i “shkatërrimit krijues” zëvendësohet nga një “ruajtje artificiale” e subjekteve joefikase, por financiarisht të mbrojtura. Në këtë realitet, tregu nuk shpërblen punën dhe rrezikun sipërmarrës, por burimin e parasë. Dhe kur kjo ndodh, pastrimi i parave nuk dëmton vetëm statistikat ekonomike, por edhe besimin shoqëror te ideja se puna e ndershme ia vlen.
Dobësimi i institucioneve përbën kanalin më të rrezikshëm dhe më afatgjatë përmes të cilit pastrimi i parave varfëron shoqërinë. Ndryshe nga rritja e çmimeve apo mbyllja e bizneseve, kapja institucionale nuk ndihet menjëherë në xhep, por në cilësinë e jetës. Kur kapitalet e paligjshme hyjnë në ekonomi, ato nuk mjaftohen me blerjen e apartamenteve apo bizneseve; ato kërkojnë imunitet, akses dhe parashikueshmëri. Me fjalë të tjera, kërkojnë institucione që të shohin diku tjetër.
Raportet e Transparency International e lidhin drejtpërdrejt pastrimin e parave me rritjen e korrupsionit administrativ dhe politik, veçanërisht në vende me institucione të brishta. Shqipëria renditet prej vitesh në nivele problematike sa i përket perceptimit të korrupsionit, një tregues që, sipas literaturës ekonomike, ndikon negativisht në rritjen ekonomike, investimet produktive dhe cilësinë e shërbimeve publike. Korrupsioni, në këtë kontekst, nuk është devijim i sistemit, por mekanizëm funksional për të garantuar qarkullimin e kapitaleve me origjinë të dyshimtë.
Nga këndvështrimi teorik, Douglass North thekson se institucionet ekzistojnë për të reduktuar pasigurinë dhe kostot e transaksioneve. Kur ato kapen nga interesa kriminale ose informale, ndodh e kundërta: pasiguria rritet për qytetarët dhe bizneset e ndershme, ndërsa reduktohet për aktorët që operojnë në zona gri. Në Shqipëri, kjo përkthehet në leje që lëshohen me shpejtësi selektive, tenderë me konkurrencë formale dhe drejtësi që funksionon më mirë për disa sesa për të gjithë. Ligji mbetet i njëjtë në letër, por jo në zbatim.
Efekti social i këtij deformimi institucional është i shumëfishtë. Së pari, qytetarët humbasin besimin te shteti dhe te barazia para ligjit. Së dyti, bizneset formale rrisin kostot për t’u mbrojtur nga arbitrariteti administrativ, duke ulur investimet dhe pagat. Së treti, siç argumenton Acemoglu, institucionet ekstraktive prodhojnë rritje afatshkurtër, por varfëri afatgjatë.
Dhe këtu ironia bëhet e hidhur: pastrimi i parave mund të “lubrifikojë” përkohësisht sistemin, por në fund e konsumon atë. Institucionet nuk shemben me zhurmë; ato gërryhen në heshtje—derisa qytetarët e kuptojnë se problemi nuk është mungesa e ligjeve, por mungesa e drejtësisë reale. Me fjalë më të thjeshta: kur shteti perceptohet si i negociueshëm, qytetari ndalon së investuari tek ai—qoftë përmes taksave, qoftë përmes besimit. Dhe ky është një luks që një shoqëri e vogël dhe në tranzicion nuk mund ta përballojë.
Një nga efektet më pak të dukshme, por më të qëndrueshme të pastrimit të parave lidhet me mënyrën se si ai gërryen bazën fiskale dhe, paralelisht, thellon pabarazinë ekonomike. Kapitalet me origjinë të paligjshme priren të operojnë jashtë logjikës tatimore: jo domosdoshmërisht sepse nuk mund të paguajnë taksa, por sepse objektivi i tyre kryesor nuk është integrimi i plotë në sistem, por ruajtja e fleksibilitetit dhe anonimitetit financiar. Kjo sjell një kontribut fiskal disproporcionalisht të ulët krahasuar me peshën reale që këto kapitale kanë në ekonomi.
Sipas analizave të OECD-së, ekonomitë me nivel të lartë informaliteti dhe flukse financiare të paqarta përballen me një paradoks strukturor: aktiviteti ekonomik mund të rritet, por të ardhurat publike nuk e ndjekin të njëjtin ritëm. Në Shqipëri, kjo përkthehet në një shtet që formalizon shpenzimet, por ka vështirësi kronike në mbledhjen e të ardhurave, duke u mbështetur kryesisht te taksimi i punës dhe i konsumit. Me fjalë të thjeshta, barra fiskale bie mbi ata që janë më të lehtë për t’u gjetur, jo mbi ata që qarkullojnë më shumë kapital.
Ky mekanizëm ka pasoja të drejtpërdrejta në shpërndarjen e të ardhurave. Kur një pjesë e konsiderueshme e kapitalit kontribuon pak në financimin e shërbimeve publike, ndërsa përfiton nga infrastruktura, tregjet dhe stabiliteti institucional, krijohet një sistem i pabarabartë në thelb. Thomas Piketty thekson se pabarazia nuk është rezultat i tregut në vetvete, por i mënyrës se si politikat fiskale dhe institucionale e filtrojnë atë. Në këtë kuptim, pastrimi i parave nuk është thjesht devijim penal, por një faktor që e bën pabarazinë më rezistente ndaj korrigjimit.
Efekti social është një varfërim relativ dhe i qëndrueshëm i shtresës së mesme. Jo sepse të ardhurat zhduken, por sepse pesha e financimit të shtetit, e shërbimeve publike dhe e stabilitetit ekonomik bie gjithnjë mbi të njëjtën kategori aktorësh. Ndërkohë, akumulimi i pasurisë vazhdon në mënyrë asimetrike, duke forcuar hendekun midis atyre që jetojnë nga puna dhe atyre që përfitojnë nga struktura të paformalizuara të kapitalit. Në këtë realitet, problemi nuk është mungesa e parasë në ekonomi, por mungesa e drejtësisë në mënyrën se si ajo kontribuon dhe shpërndahet.
Një nga pasojat më të nënvlerësuara të pastrimit të parave është efekti i tij kumulativ mbi besimin—besimin e investitorëve seriozë, të qytetarëve dhe të vetë shoqërisë te rregullat e lojës ekonomike. Në ekonomi, besimi nuk është kategori morale, por variabël zhvillimi.
Kur një vend perceptohet si hapësirë ku kapitali me origjinë të paqartë gjen strehë më lehtë se kapitali produktiv, investimet afatgjata dhe të qëndrueshme tentojnë të shmangen. Raportet e Bankës Botërore dhe të OECD theksojnë se ekonomitë me rrezik të lartë institucional tërheqin më shumë investime spekulative sesa investime që krijojnë vlerë dhe punësim cilësor.
Ky mekanizëm krijon një lloj paqëndrueshmërie “të qetë” makroekonomike. Treguesit formalë mund të duken relativisht të qëndrueshëm, por struktura e rritjes mbetet e brishtë, e varur nga flukse jo-produktive dhe e ndjeshme ndaj goditjeve të jashtme.
Në Shqipëri, kjo reflektohet në luhatje të tregjeve të aktiveve, në varësi të lartë nga sektorë jo-ekportues dhe në një ekonomi që rritet pa e forcuar domosdoshmërisht bazën e saj prodhuese. Me pak fjalë: rritje ka, por amortizatorë jo gjithmonë.
Në planin shoqëror, ky realitet prodhon një efekt zinxhir. Mungesa e perspektivës ekonomike të bazuar në meritë dhe produktivitet nxit emigracionin, veçanërisht të të rinjve dhe profesionistëve të kualifikuar. Sipas të dhënave të Eurostat, Shqipëria vijon të ketë norma të larta të largimit të popullsisë aktive, një fenomen që nuk lidhet vetëm me nivelin e pagave, por edhe me perceptimin se suksesi ekonomik nuk është i barabartë për të gjithë. Kur investimi në arsim dhe aftësi nuk garanton mobilitet social, dalja nga tregu vendas shndërrohet në strategji racionale.
Me kalimin e kohës, ky proces normalizon informalitetin dhe relativizon ligjshmërinë. Kur shoqëria sheh se respektimi i rregullave nuk shpërblehet dhe se kapitali me origjinë të paqartë gëzon avantazhe strukturore, krijohet një kulturë cinizmi ekonomik. Siç argumenton Douglass North, institucionet informale—normat, zakonet dhe pritshmëritë—janë po aq të rëndësishme sa ligjet formale.
Në këtë kontekst, pastrimi i parave nuk dëmton vetëm tregjet apo buxhetin, por edhe kontratën e pashkruar shoqërore, duke e bërë informalitetin jo devijim, por sjellje të pritshme. Dhe kur kjo ndodh, problemi nuk është më vetëm ekonomik; ai bëhet brezor.
Pastrimi i parave nuk e trondit ekonominë gjithmonë me kriza spektakolare; shpesh ai vepron në mënyrë më të heshtur, duke krijuar një paqëndrueshmëri makroekonomike që nuk shihet menjëherë në titujt e lajmeve, por ndihet gradualisht në jetën ekonomike.
Flukset e mëdha financiare me origjinë të paqartë ndikojnë në tregjet e aktiveve, në qarkullimin monetar dhe në strukturën e kreditimit, duke deformuar sinjalet që ekonomia i dërgon vetes. Në këto kushte, treguesit makroekonomikë mund të duken të qëndrueshëm në letër, ndërsa themelet mbi të cilat mbështeten mbeten të brishta.
FMN-ja thekson se ekonomitë me flukse të konsiderueshme informale përballen me vështirësi në transmetimin e politikës monetare. Kur një pjesë e rëndësishme e kapitalit qarkullon jashtë sistemit bankar ose hyn në të për qëllime jo-produktive, normat e interesit, kreditimi dhe kursi i këmbimit humbasin funksionin e tyre rregullues.
Në Shqipëri, kjo situatë reflektohet në një ekonomi ku kreditimi për sektorët prodhues mbetet relativisht i kufizuar, ndërsa kapitali orientohen drejt aktiveve që ruajnë vlerë, si pasuritë e paluajtshme. Me fjalë të thjeshta: para ka, por jo gjithmonë aty ku duhet.
Një tjetër dimension i paqëndrueshmërisë lidhet me kursin e këmbimit dhe balancat e jashtme. Flukset e mëdha valutore, të paankoruara në eksporte apo produktivitet, mund të ushtrojnë presion mbi monedhën vendase, duke ndikuar në konkurrueshmërinë e ekonomisë reale. Ajo që shihet prej kohësh me kursin e Euro-s (por edhe të monedhave të tjera të huaja), që kanë tejklauar minimumet historike. Studimet e BIS tregojnë se hyrjet e tilla financiare krijojnë efekte afatshkurtra stabilizuese, por rreziqe afatgjata për sektorët eksportues dhe për bilancin tregtar. Ekonomia përfiton një ndjenjë stabiliteti, por humbet gradualisht elasticitetin e saj.
Në planin afatgjatë, ky model rritjeje prodhon një ekonomi të ekspozuar ndaj goditjeve të jashtme. Sektoret që mbështeten në flukse jo-produktive janë të parët që preken nga ndryshimet rregullatore, presioni ndërkombëtar apo shtrëngimi i mbikëqyrjes financiare.
Siç argumenton Hyman Minsky, stabiliteti i zgjatur mbi baza të pasigurta krijon kushtet për paqëndrueshmëri të ardhshme. Në këtë kuptim, pastrimi i parave nuk e bën ekonominë shqiptare më rezistente, por më të varur nga një normalitet artificial—një normalitet që funksionon mirë derisa të mos funksionojë më.
Në Shqipëri, pastrimi i parave rrallë shihet si shkak; zakonisht trajtohet si simptomë, si diçka që “ndodh diku larg” dhe prek “dikë tjetër”. Në realitet, ai funksionon si një taksë e padukshme mbi shumicën e shoqërisë: rrit çmimet, deformon tregjet, dobëson institucionet dhe e bën varfërinë më të sofistikuar, por jo më pak reale. Nuk na varfëron sepse nuk ka para, por sepse ka para që nuk i shërbejnë ekonomisë, dhe se ato para janë të duart e pak-syresh.
Modeli i rritjes që ushqehet nga kapitali i paqartë mund të prodhojë statistika optimiste, kulla më të larta dhe një ndjenjë zhvillimi të shpejtë. Por si çdo zhvillim i ndërtuar mbi baza të paqarta, ai është më shumë iluzion sesa progres. Ekonomia nuk ka nevojë për para që nuk pyesin nga vijnë; ka nevojë për investime që dinë pse janë aty. Përndryshe, rritja mbetet një ushtrim kontabël, jo një proces shoqëror.
Pyetja thelbësore, pra, nuk është nëse pastrimi i parave ekziston—këtë e dimë tashmë. Pyetja është nëse jemi të gatshëm ta pranojmë se kostoja e tij nuk paguhet nga një pakicë abstrakte, por nga qytetarë konkretë, çdo ditë, përmes qirave më të larta, dhe të ardhurave të disponueshme më të ulëta.
Derisa kjo të pranohet si problem zhvillimi dhe jo vetëm si çështje penale, do të vazhdojmë të quajmë “normalitet” një ekonomi që rritet, por nuk rrit mirëqenien e shumicën. Dhe kjo, për një shoqëri të vogël dhe në tranzicion, është një luks që nuk e përballon dot.
