Rritje formale, rreziqe reale: Ekonomia shqiptare në 2026

Nga Igli Tola

Teksa Shqipëria hyri drejt vitit 2026, parashikimet makroekonomike tregojnë një rritje të Prodhimit të Brendshëm Bruto prej rreth 3.5%, një nivel që në dukje sugjeron stabilitet dhe vazhdimësi të trendit pozitiv të viteve të fundit. Konsumi privat, investimet në ndërtim dhe aktivitetet e sektorit të turizmit vazhdojnë të mbajnë peshën kryesore të rritjes ekonomike, duke kontribuar së bashku me shërbimet ndaj familjeve dhe biznesit rreth 60% të PBB-së.

Megjithatë, një analizë më e thelluar tregon se pas kësaj performace formale fshihen dobësi strukturore që mund të materializohen në efekte ekonomike të ndjeshme nëse nuk adresohen me politika të qarta: mbinxehja e tregut të pasurive të paluajtshme, presionet fiskale që lindin nga plakja e popullsisë dhe kapaciteti i kufizuar për të konkurruar në tregun e përbashkët europian.

Në aspekt nominal, rritja prej 3.5% e vendit e pozicionon Shqipërinë në linjë me mesataren e rajonit dhe mbi disa ekonomi të vogla të Ballkanit Perëndimor, por kjo shifër fsheh varësi të lartë nga ciklet e ndërtimit dhe konsumit, të cilat janë më të ndjeshme ndaj një shoku ekonomikë.

Ekonomia shqiptare hyri në vitin 2026 me tri sfida kryesore sistemike: një treg ndërtimi që po tejkalon kapacitetin real të kërkesës dhe likuiditetit, rritje të presionit mbi buxhetin nga një popullsi që plaket dhe një mungesë të përgatitjes reale për konkurrencë në nivel europian, ku kapaciteti teknologjik dhe produktiviteti i sektorëve kyç janë ende të kufizuar. Vetëm për të dhënë një panoramë numerike: ndërtimi përbën rreth 19% të PBB-së, raporti i të moshuarve mbi popullsinë aktive po rritet me 0.8 pikë për vit dhe eksportet e mallrave vendase kanë rreth 25% të PBB-së, duke reflektuar varësinë nga tregjet e huaja dhe nivelin aktual të integrimit në zinxhirët europianë të vlerës.

Ndërtimi si motor rritjeje dhe burim rreziku

Sektori i ndërtimit ka arritur të zërë një peshë të jashtëzakonshme në ekonominë shqiptare, duke kontribuar aktualisht rreth 18–20% të Prodhimit të Brendshëm Bruto, krahasuar me mesataren e BE-së që luhatet midis 5–7%. Ky disproporcion tregon qartë një mbivendosje jo natyrale të kapitalit në një sektor me produktivitet relativisht të ulët dhe me një risk të lartë ciklik. Në këtë kuadër, ndërtimi nuk është më thjesht një motor rritjeje, por është shndërruar gradualisht në një burim potencial destabilizimi ekonomik.

Në Tiranë dhe qytetet e mëdha urbane, tregu i pasurive të paluajtshme shfaq shenja të forta të mbinxehjes. Sipas të dhënave të fundit të lejeve të ndërtimit, vetëm gjatë pesë viteve të fundit janë miratuar projekte që përfaqësojnë qindra mijëra metra katrorë sipërfaqe banimi.

Megjithatë, kërkesa reale e popullsisë ka shfaqur ngopje të qartë: një pjesë e konsiderueshme e apartamenteve mbetet e pashitur, duke krijuar një stok të lartë që rrit ndjeshëm rrezikun e uljes së çmimeve. Për shembull, në disa zona urbane, çmimet e banesave janë rritur me 40–60% gjatë 3–4 viteve të fundit, ndërkohë që paga mesatare reale e familjeve është rritur me ritme shumë më të ulëta, duke krijuar një hendek të konsiderueshëm midis çmimeve dhe aftësisë blerëse.

Situata bëhet edhe më kritike kur analizojmë strukturën financiare të kompanive ndërtuese. Një pjesë e madhe e tyre funksionon me borxhe të ndërsjella dhe llogari kleringu, ndërsa ekspozimi ndaj sistemit bankar është i lartë. Bankat kanë filluar të shtrëngojnë kreditimin hipotekor duke rritur parapagimet dhe duke vendosur kritere më të rrepta për huamarrësit, një sinjal i qartë paralajmërues për ngadalësimin e ritmit të investimeve. Historikisht, ky kombinim – stok i lartë apartamentesh të pashitura, rënie e kërkesës dhe shtrëngim i kreditimit – ka qenë paraprak për korrigjime të forta në tregjet e pasurive të paluajtshme.

Një korrigjim i sektorit të ndërtimit nuk do të ishte vetëm një ulje graduale e çmimeve. Ai ka potencialin të shkaktojë një shok të gjerë ekonomik, duke prekur zinxhirin e lidhjeve financiare dhe reale: rritje të kredive me probleme në sistemin bankar, presion mbi kursin e këmbimit, tkurrje të punësimit dhe ulje të konsumit. Duke qenë se ndërtimi ka “zaptuar” një pjesë disproporcionale të ekonomisë – përfshirë sektorë të tillë si prodhimi i materialeve të ndërtimit, transporti, shërbimet inxhinierike dhe financiare – një krizë e tillë do të përhapej shpejt në të gjithë zinxhirin ekonomik, duke rrezikuar stabilitetin makroekonomik të vendit.

Në këtë kontekst, sektori i ndërtimit duhet të analizohet jo thjesht si një treg lokal apo një motor i rritjes afatshkurtër, por si një faktor kritik që përcakton rezistencën strukturore të ekonomisë. Pa mekanizma të efektshëm monitorimi të stokut, pa mbikëqyrje të financave të kompanive ndërtuese dhe pa një politikë të kujdesshme kreditimi nga bankat, ky sektor mund të shkaktojë rënie të shpejtë të çmimeve, destabilizim financiar dhe ngadalësim të gjithë ekonomisë për një periudhë të gjatë.

Demografia si sfidë fiskale dhe prodhuese

Paralelisht me rreziqet ciklike që lidhen me ndërtimin dhe flluskën e pasurive të paluajtshme, ekonomia shqiptare përballet me një sfidë strukturore afatgjatë me impakt të thellë mbi qëndrueshmërinë fiskale dhe konkurrueshmërinë e vendit: ndryshimin e thellë të strukturës demografike.

Plakja e popullsisë shqiptare është një fenomen i dukshëm dhe i shpejtë; sipas projeksioneve të INSTAT, deri në vitin 2035 raporti i të moshuarve mbi 65 vjeç ndaj popullsisë aktive pritet të arrijë mbi 25%, nga rreth 16% që është aktualisht. Kjo do të thotë se çdo katër punëtorë aktivë do të mbajnë një pensionist, një ngarkesë më e lartë krahasuar me mesataren e BE-së, ku raporti mesatar është rreth 2.7 punëtorë për çdo pensionist.

Ky fenomen ka implikime direkte mbi buxhetin publik. Shpenzimet për pensione dhe shëndetësi përbëjnë tashmë mbi 40% të shpenzimeve totale të qeverisë, ndërsa projektohet që kjo përqindje të rritet mbi 50% brenda dy dekadave nëse nuk ndërmerren reforma parametrike të sistemit të pensioneve dhe shëndetësisë. Rritja e moshës së daljes në pension, rivlerësimi i formulave të përfitimit dhe diversifikimi i fondeve private mund të zvogëlojnë presionin afatgjatë, por pa këto masa, sistemi rrezikon të bëhet i paqëndrueshëm dhe të kufizojë ndjeshëm hapësirën fiskale për investime publike produktive, si infrastruktura, arsimi dhe teknologjia.

Nga ana tjetër, emigracioni i vazhdueshëm i forcës së re të punës përkeqëson situatën e kapitalit njerëzor. Sipas Bankës Botërore, Shqipëria ka humbur rreth 15–20% të të rinjve të kualifikuar gjatë dy dekadave të fundit, një fenomen që ka reduktuar ndjeshëm bazën e punës aktive. Kjo ul ofertën e punës dhe rrit kostot, duke dobësuar konkurrueshmërinë e vendit, veçanërisht në sektorët intensivë në dijeni dhe teknologji. Mungesa e punëtorëve të kualifikuar pengon adoptimin e teknologjive të reja, inovacionin dhe përmirësimin e produktivitetit total të faktorëve (TFP), duke rrezikuar stagnim afatgjatë të ekonomisë.

Kombinimi i këtyre faktorëve – rritja e shpenzimeve publike për arsye demografike dhe tkurrja e kapitalit njerëzor – krijon një spirale fiskalo-demografike: më pak punëtorë, më shumë shpenzime, më pak rritje potenciale. Në këtë kuadër, sfida kryesore e politikës ekonomike shqiptare është të ndërtojë një model të qëndrueshëm zhvillimi, ku reforma parametrike, investimet në kapital njerëzor dhe politikë migracioni e orientuar strategjikisht të shërbejnë si instrumente për të stabilizuar ekonominë dhe për të ruajtur konkurrueshmërinë në afat të mesëm dhe të gjatë.

Integrimi europian: provë strukturore, jo thjesht politike

Procesi i integrimit në Bashkimin Europian përbën një moment kritik për zhvillimin ekonomik dhe strukturor të Shqipërisë. Ky proces nuk mund të shihet thjesht si një arritje formale politike apo si një “vijim i natyrshëm” i aspiratave europiane, por si një provë reale e aftësisë së vendit për të konkurruar në një treg të hapur, shumë të avancuar dhe të ndërlidhur globalisht.

Hyrja në tregun e përbashkët do të thotë ekspozim i drejtpërdrejtë ndaj ekonomive me kapacitete më të larta teknologjike, më shumë kapital dhe produktivitet të lartë. Nëse struktura ekonomike e vendit mbetet e pandryshuar – me sektorë të papërgatitur, prodhim të ulët për frymë dhe mbivendosje në ndërtim dhe shërbime me vlerë të ulët të shtuar – rreziku është që Shqipëria të pozicionohet si treg konsumator neto dhe si rezervuar i lirë pune, duke thelluar deficitin tregtar dhe varësinë nga importet.

Sipas të dhënave të Bankës së Shqipërisë dhe INSTAT, importet e mallrave konsumore dhe industriale përbëjnë rreth 60% të tregtisë së jashtme, ndërkohë që eksportet e produkteve me vlerë të shtuar përbëjnë vetëm 20%. Kjo tregon një hendek të madh në konkurrueshmëri, që integrimi në BE vetëm do ta thellojë nëse nuk ndërmerren reforma të thella.

Në këtë kontekst, fondet dhe programet e financimit europian mund të shndërrohen në katalizator real zhvillimi, por vetëm nëse absorbohen me strategji, fokus dhe prioritet sektorësh. Pa kapacitete administrative të forta dhe pa një planifikim të qartë industrial, këto fonde shpesh shpërndahen në projekte me efekt të ulët në produktivitet dhe konkurrueshmëri.

Shqipëria ka mundësinë të pozicionohet në sektorë ku ka avantazh krahasues të qëndrueshëm. Sektori i turizmit, i cili kontribuon rreth 8–10% të PBB-së, energjia e rinovueshme, bujqësia e specializuar me fokus në produkte të certifikuara dhe shërbimet digjitale janë fusha ku vendi mund të krijojë vlerë të shtuar reale dhe të konkurrojë në tregun europian. Ky pozicionim kërkon politika industriale të qarta, investime në kapitalin njerëzor dhe reforma të thella në arsim, duke përfshirë formimin profesional dhe universitete që ofrojnë aftësi të përshtatura për tregun e BE-së.

Një aspekt kyç është adaptimi i standardeve prodhuese dhe teknologjike në përputhje me tregun europian. Pa rritjen e efikasitetit dhe produktivitetit, integrimi mund të kthehet në një sfidë negative: Shqipëria mund të mbetet vetëm një konsumator i mallrave europiane, me ndikim minimal në zinxhirët e vlerës.

Sipas indikatorëve të Bankës Botërore për produktivitetin total të faktorëve, Shqipëria ka një TFP rreth 40–50% më të ulët se mesatarja e BE-së, çka e vendos ekonominë në një pozitë të brishtë përballë konkurrencës. Vetëm përmes reformave të strukturuara, investimeve strategjike dhe absorbcioneve të fondeve europiane në sektorët me potencial të lartë, Shqipëria mund të hyjë në BE jo si një periferi ekonomike, por si një partner aktiv, duke sjellë produkte, shërbime dhe inovacione konkurruese.

Në këtë kontekst, integrimi nuk është vetëm një çështje politike, por një provë e aftësisë ekonomike dhe sociale të vendit. Suksesi do të varet nga aftësia për të kombinuar kapitalin financiar dhe njerëzor me sektorët strategjikë, duke krijuar një ekonomi më të qëndrueshme, inovative dhe konkurruese. Pa këtë përgatitje, rreziku është që Shqipëria të mbetet një treg periferik, ku efektet e integrimit shfaqen si barrë më shumë se si mundësi reale zhvillimi.

Në fund të ditës, Shqipëria nuk ka luksin të jetë spektatore e tregut europian; ajo është në një kryqëzim historik ku çdo vendim ka peshë të madhe. Flluska e ndërtimit, presionet demografike dhe konkurrenca e fortë e ekonomive europiane nuk janë vetëm sfida teknike – ato janë provë e aftësisë së vendit për të menduar strategjikisht dhe për të vepruar me guxim. Çdo vonesë në reforma, çdo politikë e paqartë dhe çdo fond i shfrytëzuar pa prioritet është një hap drejt stagnimit, varësisë dhe humbjes së mundësive reale të zhvillimit.

Është koha që Shqipëria të zgjedhë midis të dy skenarëve: ose do të vazhdojë të luajë sipas rregullave të të tjerëve, duke mbetur një konsumator pasiv i produkteve dhe vendimeve europiane, ose do të shfrytëzojë potencialin e saj për të krijuar avantazhe reale, për të investuar në njerëzit, teknologjinë dhe sektorët strategjikë që mund ta bëjnë vendin një partner aktiv dhe të respektuar në rajon. Nuk është çështje thjesht ekonomike, por e strategjisë kombëtare: një ekonomi e qëndrueshme kërkon vizion, guxim dhe aftësi për të sfiduar rregullat ekzistuese, jo për t’i ndjekur ato verbërisht.

Shqipëria mund të zgjedhë të bëhet pjesë e tregut, ose të mbetet periferi; mund të presë që ndryshimet t’i vijnë nga jashtë, ose të ndërtojë vetë rrugën drejt inovacionit dhe konkurrueshmërisë. Çdo minutë e humbur, çdo vonesë në reforma është një gur tjetër që shtohet mbi “malin e pasigurisë ekonomike” që po rritet çdo ditë. Sfida është e qartë: të veprosh tani, të krijosh një ekonomi që nuk goditet nga flluskat e momentit, të ruajë burimet, të zhvillojë kapitalin njerëzor dhe të hyjë në BE jo si një shikues pasiv, por si një aktor real i tregut të përbashkët dhe që i shfrytëzon mundësitë me zgjuarsi dhe ambicie.